Inleiding

Bij Ulvenhout is in 1987 in een veldwerk onderzoek gedaan aan de top van een kleilaag, ontsloten bij de aanleg van de A-58 (E312). Van dit onderzoek is een interne notitie gemaakt voor de Vrije Universiteit te Amsterdam¹. Kasse² plaatst deze kleilaag als behorende bij het Bavelien.
In de omgeving van Bavel, nabij Breda, komen kleipakketten aan de oppervlakte voor die lokaal gewonnen werden voor baksteenproductie. In 1967-1973 is in een aantal groeven in de buurt van Bavel monsters genomen voor pollenanalyse. Hierover publiceerden Zagwijn en de Jong in 1984 een artikel³.
Aan de andere zijde van de grens is een aantal kleiputten (voor de industrie) aanwezig waar Paepe en Vanhoorne⁴ over hebben gepubliceerd.

Locaties

De locatie van de verschillende ontsluitingen is in onderstaande figuur opgenomen.

In 1987 zijn de locaties Ulvenhout en Heistraat onderzocht, de overige locaties komen uit de literatuur (o.a; Kasse, Zagwijn, Montfrans, Paepe)

Profiel Ulvenhout, Heistraat

Een schematisch profiel, samengesteld uit de beschrijvingen van beide locaties, is hieronder weergegeven.

Verklaring

• De kruisje/cijfer combinatie is de locatie van een zware-mineraal monster.
• Vorstverschijnselen zijn aangegeven met cryoturbate structuren en vorstwiggen
• Grindsnoeren zijn weergegeven met een rode stippellijn.
• De locatie van het grindmonster is aangegeven met een G (profiel Heistraat)
• De locatie van de pollenmonsters is aangegeven met een letter/cijfer combinatie en een groene balk. U=Ulvenhout, H= Heistraat
• De aanwezige veenlaag is met een paarse kleur aangegeven
• De Holocene bodem is groen weergegeven
  

Lithologie

De gevonden afzettingen worden van boven naar onder beschreven. Deze opeenvolging lijkt als twee druppels water op de beschrijving van de Rijckervorsel-Beerse-Turnhout reeks zoals beschreven door Paepe . Op de beide locaties is de opeenvolging , van boven naar onder, als volgt:

De sequenties 2.1 en 2.2 gaan lateraal in elkaar over. Sequentie 2.2. wordt afgesloten met een discontinu grindsnoer, hier is het grindmonster uit gehaald. Hierboven liggen de Laat-Pleistocene dekzanden met de Holocene bodem. Sequentie 1 en 2 samen zijn ongeveer 5 meter dik. Grind was in beide eenheden vrijwel afwezig. De sequenties zijn waarschijnlijk afgezet in een fluviatiel milieu, de stroomrichting van sequentie 2 kon ter plekke kon worden bepaald op zuid-noord. De breedte van de geulen van sequentie 2 bedroeg 10-15 meter. De palsa-achtige structuur was een komvormige depressie (doorsnede ca. 1 meter) in zand gevuld met grof zand, een kern van klei en een zwarte humeuze laag aan de buitenzijde.

Vlak bij deze twee locaties is sondering CPT…55538_IMBRO_A gezet, hierin is deze opeenvolging eveneens te zien. Met name de top van de (heldergroen in het sonderingsprofiel) geconsolideerde top van de Tegelenklei, aangegeven met de roze kleur, komt goed overeen met de top van de Groene kleilaag.

Zware mineralen

In totaal zijn er van vier verschillende plekken zware mineraalmonsters genomen en geteld waarvan er twee reeksen in de bovenbeschreven sequenties liggen. Beide reeksen zijn zeer stabiel te noemen: ze bevatten veel toermalijn en weinig granaat. Mogelijk is 1.4 wat meer Rijngerelateerd met meer onstabiele elementen. Opgemerkt moet worden dat deze monsters uit de kleilaag van 1.4 komen.

Grindanalyse

Het grind op sequentie 2 is gesorteerd op grootte en geteld naar op soort. Per grootteklasse zijn 400-800 grindkorrels geteld. In de onderstaande tabel zijn de percentages van de verschillende voorkomende grindsoorten opgenomen.

Uit deze tellingen komt duidelijk naar voren dat deze associaties behoren tot de zogenaamde vuursteenrijke Scheldeafzettingen, afkomstig uit de oude, sterk verweerde tertiaire afzettingen in Noord-België. Een overzicht van de verschillende grindtellingen in deze omgeving is hieronder opgenomen. Zie ook de Tegelen-afzettingen

Pollenmonsters

Er zijn vijf plekken waar in de fijnkorrelige trajecten een monster is genomen. Deze monsters zijn per 2-3 cm onderlinge afstand op het voorkomen van pollen geanalyseerd. Van deze monsters is een zgn. pollenplaatje gemaakt, per plaatje zijn 400-800 pollen geteld. Over het pollenmateriaal kan gesteld worden dat het opvallend gaaf en onbeschadigd te noemen is. Dit leidt tot de conclusie dat de pollen ter plekke in het sediment zijn opgenomen en dat van transport/remanierening vrijwel geen sprake is, De pollenmonsters geven hiermee een goed beeld van de vegetatie ten tijde van de afzetting van het sediment. Er waren weinig indeterminabele pollen. Een korte beschrijving per pollenmonster is opgenomen in onderstaande tabel.

Een meer complete pollenanalyse in combinatie met de zware mineraal diagrammen is hier opgenomen.

Macroresten

Uit sequentie 1.2 zijn macroresten bestudeerd. Hierin zijn Typha latifolia zaden en resten van Azolla fliculoides aangetroffen.

Bavel-I en Bavel-Ia

Voor de aanleg van een vuilstort is in 1967-1968 een 10 meter diep gat gegraven waar aan de westzijde, op 5 meter onder het maaiveld, een zeker 10 meter dik kleipakket is ontsloten. Kasse heeft hier een gedetailleerde beschrijving van gemaakt, ook hier zijn in de Kedichem zanden de hangmatstructuren aangetroffen. De klei heeft een onstabiele zware-mineraalinhoud, de bovenliggende zanden heeft hij niet geanalyseerd. In de pollenflora meldt hij tot 11% Tsuga en Eucomnia.
Magnetostratigrafisch vindt hij onderin de klei een reversed traject (8-10 meter onder maaiveld) en bovenin (1,5-4,8 meter onder maaiveld een normal traject. Hiertussen is sprake van een mengzone.
Midden door de groeve is een zogenaamde erosie-discordantie te vinden waardoor aan de noordzijde zanden van Kedichem zijn ontsloten. In de klei aan de westzijde is pollenmonster Bavel-I genomen, in kleilenzen aan de noordzijde pollenmonster Bavel-Ia.
Bavel-Ia is gekenmerkt door een koude polleninhoud met veel Pinus en kruiden en weinig warme soorten. Bavel-I is gekenmerkt door veel warme soorten met tertiaire relicten: Carya, Eucomnia,  Ostrya, Sequoia, Tsuga (tot 10%) en Azolla filiculoides. Deze laatste zou wijzen op een leeftijd jonger dan 1,8 Ma en hiermee nog net kunnen behoren tot de top van de T3.  NB: de pollenmonsters liggen een meter uit elkaar, veel informatie kan dus verloren zijn. Op 8,5 meter onder maaiveld in boring 50B-67, op de westrand van de groeve bevindt zich bijvoorbeeld een koude pollenflora.
De erosie-discordantie zou mogelijk een breuk geweest kunnen zijn.

Bavel-II

In deze zandwinning ten zuiden van Bavel-I zijn in 1970⁵ pollenmonsters genomen. Hier zijn de typische hangmattenzanden aangetroffen, fluviatiele afzettingen in geulstructuren. Deze zijn qua uiterlijk te vergelijken met de ontsluitingen bij Ulvenhout. Onder deze zanden komt een kleilaag voor waaruit pollenmonster Serie A is genomen. Boven de zanden is verder naar het noorden een kleilaag ontsloten die pollenmonster Serie B heeft opgeleverd. In de Oostwand is verder Serie P2 genomen in een kleilaag die net onder een afsluitend grindsnoer ligt, misschien te vergelijken met Serie B. Alle drie de spectra geven een interglaciale polleninhoud. Tilia, Vitis, Eucomnia, Pterocarya, Tsuga, Classopolis, Azolla filiculoides komen voor. Onderin Serie A ontbreekt Azolla filiculoides, wat zou kunnen wijzen op een leeftijd van ongeveer 1,8 Ma. Serie B lijkt het warmst met veel Vitis. In Serie A en B ontbreekt Tsuga vrijwel volledig, In Serie P2 is er 10-15% Tsuga.

Bavel-III

Deze zandwinput ligt nog iets zuidelijker dan die van Bavel-II. Onder een grindsnoer komt een minimaal 7 meter dikke serie zanden, kleien en veenlaagjes voor die op verschillende hoogten cryoturbate structuren vertonen. Een humeuze laag op 3,2 meter onder maaiveld heeft een kruidenrijke koude flora. Een direct daaronder liggende gyttja heeft wat meer warme soorten (Eucomnia, Ostrya, veel Pinus). Een onderliggende veenlaag op 4,2 meter is eveneens koud te noemen. Een humeuze inschakeling op 8,8 meter is ook koud.

Dorst-Surae

In deze kleiwinning is in 1970 bemonsterd. Hiernaast heeft van Montfrans in 1971 een positieve magnetische richting in de kleien onderkend. In het pollenmonster komen veel koude indicatoren voor (Pinus, Gramineae) en enkele korrels  warme soorten (Ostrya, Tsuga) . Het voorkomen van zware mineralen uit de Woensel-associatie duidt op een leeftijd van MIS 16 of jonger.
Een grindmonster uit de onderliggende zanden (Dorst-Noord, zie de Sterksel-afzettingen) geeft een associatie die past in de jongere delen van de Sterksel-afzettingen. 

Beerse

Sint Franciscus

In deze kleiput heeft Paepe een complete sequentie van kleien en zanden beschreven. Van boven naar beneden zijn de volgende lagen onderscheiden (vet cursief: de mogelijke corresponderende Ulvenhout lagen):

1. Wit-geel zand met diffuse grijze banden; podzol in de topzone; Scherpe ondergrens afsnijden met vorstwigjes.
2. Gelig, fijn gelaagd zand met scherpe erosie lijn en vorstwigjes.
3. Leem en grof zand worden verstoord door bovenliggende vorstwigjes (2.1.b).
4. Grijsblauw, zware klei (V5); topzone sterk beïnvloed door rode kleuring en met grote, onregelmatige zandrijke vorstwigjes; tussen verstoorde veenklonten (VS); oxidatiehorizon (schuine strepen) aan de basis, die onderliggende zand- of kleilagen afsnijdt (1.3).
5. Bruin, geoxideerd zand (1.2?)
6. Sterk verstoord veen (V3b)(1.1)
7. Grijswit zand
8. Bruingrijze zanden met oxidatiezone aan de basis, dubbel gelaagd
9. Matig verstoorde veenlaag (V3a); vaak bovenop en deels vermengd met blauwgrijze fijne zanden; Fe/Mn concreties
10. Bruin-geelachtig fijn gelaagd zand.
11. Siltige zand met geoxideerd basaal deel met vorstwigjes.
12. Zwak verstoorde veen (V2) laag.
13. Blauwachtige, zware klei.
14. Blauwgrijs fijn micahoudend zand.

In deze groeve ontbreken lokaal de Beerse zanden en is sprake van 1 dikke kleilaag met onderin een veenlaag (V1, mogelijk tevens gevonden in de Cobricam kleiput) met houtresten en veel Azolla tegeliensis

Cobricam

In deze kleiput ontbreekt de bovenste kleilaag (laag 4) van St Frabcsicus, en bevindt zich onderin en veenlaag (V1) met houtresten en veel Azolla tegeliensis en Tsuga

De Toekomst

In deze kleipit is de klei van Turnhout in een inzakkingsstructuur teruggevonden, is dit vergelijkbaar met de palsa structuren van 1.1? Een schaal ontbreekt, de klei van Turnhout kan net zo goed een geulvulling zijn.

Vergelijk Beerse_Ulvenhout

Omdat in een aantal van de bovengenoemde locaties polariteitsmetingen zijn gedaan kan tussen de locaties een vergelijk gemaakt worden. Deze is hier opgenomen.